KCSE (Form 4) Kiswahili - Karatasi 2 (102/2) Lugha (Predicted Practice Paper)
This is a practice paper modelled on the national examination format. It is a prediction for practice, not the real exam. Attempt each question, then open the answer to mark yourself. Total marks: 80.
Ufahamu, ufupisho, matumizi ya lugha, isimu jamii
1. Soma kifungu kifuatacho kisha ujibu maswali yote yanayofuata: **(a) Ufahamu (Alama 15)** i. Eleza umuhimu mkuu wa mitandao ya kijamii kulingana na aya ya kwanza. (Alama 2) ii. Ni athari gani ya mitandao ya kijamii inayoibua mjadala mkubwa miongoni mwa wanazuoni na wazazi? (Alama 3) iii. Taja mambo matatu yanayoonyesha ubunifu wa vijana katika lugha kutokana na ushawishi wa mitandao ya kijamii. (Alama 3) iv. Mwandishi anataja kuwa athari za mitandao ya kijamii si hasi zote. Fafanua kauli hii kwa kutoa mifano miwili. (Alama 4) v. Kwa nini mwandishi anasisitiza umuhimu wa kutunza lugha na utamaduni? (Alama 3) **(b) Ufupisho (Alama 10)** Fupisha aya ya pili na ya tatu katika maneno yasiyozidi sabini (70). Andika maneno yako halisi mwishoni mwa ufupisho wako. (Alama 10) **(c) Matumizi ya Lugha (Alama 10)** i. Rejea kifungu. Taja na ueleze maana za vijazajengo vitatu vilivyotumika katika kifungu. (Alama 3) ii. Andika sentensi ifuatayo katika kauli ya kutendesha: "Vijana walijifunza lugha mpya." (Alama 2) iii. Tunga sentensi moja ukitumia neno "mitandao" kama nomino ya kawaida na sentensi nyingine ukitumia "mitandao" kama nomino ya jamii. (Alama 2) iv. Eleza matumizi mawili tofauti ya 'na' katika sentensi ifuatayo: "Vijana hujifunza na kuiga lugha mpya na tamaduni ngeni." (Alama 2) v. Tumia neno 'japo' katika sentensi inayoonyesha uhusiano wa masharti. (Alama 1) **(d) Isimu Jamii (Alama 5)** Eleza dhana ya sajili (register) na upe mifano miwili ya sajili inayoweza kutumiwa katika mitandao ya kijamii, ukifafanua sifa zake fupi. (Alama 5) (40 marks)
Show answer
Answer: **(a) Ufahamu (Alama 15)** i. Mitandao ya kijamii hurahisisha upatikanaji wa habari, huunganisha watu waliotengana, na hutoa jukwaa la kibiashara na kisanii. ii. Athari inayoibua mjadala ni mabadiliko ya lugha, hasa matumizi ya lugha isiyo rasmi, iliyochanganywa na misimu, vifupisho, na maneno ya kigeni (k.m. Sheng), jambo linalohofiwa kudidimia kwa Kiswahili fasaha na lugha za kiasili. iii. Matumizi ya lugha isiyo rasmi, matumizi ya misimu (slang), matumizi ya vifupisho, kuchanganya maneno kutoka lugha mbalimbali (Kiswahili, Kiingereza, kiasili), na kukuza lugha kama 'Sheng'. (Yoyote matatu) iv. Mwandishi anamaanisha kuwa ingawa kuna madhara, pia kuna faida. Baadhi ya wanamitandao wameitumia mifumo hii kukuza tamaduni zetu (kwa kushirikisha ngoma za asili, hadithi, mapishi ya kitamaduni), na hivyo basi kuhifadhi na kusambaza urithi wetu kwa vizazi vijavyo na ulimwengu mzima. v. Mwandishi anasisitiza umuhimu wa kutunza lugha na utamaduni kwa sababu lugha ni uti wa mgongo wa utamaduni, na kudumisha usafi na ukuu wake ni dhamana muhimu kwa maisha endelevu ya jamii yoyote. **(b) Ufupisho (Alama 10)** Mitandao ya kijamii imebadili lugha hasa kwa vijana wanaotumia lugha zisizo rasmi, misimu, vifupisho na lugha za kigeni kama Sheng, hivyo kuzua hofu ya kudidimia kwa Kiswahili fasaha. Pia imeathiri utamaduni, na kusababisha kufifia kwa mila za asili kutokana na kuiga tamaduni za kigeni. Hata hivyo, mitandao pia imetumika kukuza na kuhifadhi tamaduni zetu za asili kwa kusambaza ngoma, hadithi na mapishi kwa vizazi vijavyo na ulimwengu. (Maneno: 69) **(c) Matumizi ya Lugha (Alama 10)** i. Rejea kifungu. Taja na ueleze maana za vijazajengo vitatu vilivyotumika katika kifungu. 1. **kama:** hutumika kulinganisha au kuonyesha mfano. Mfano: "kama vile Facebook, Twitter..." 2. **ingawa:** huonyesha kinyume au tofauti. Mfano: "Ingawa mitandao hii imekuja na manufaa..." 3. **hasa:** huonyesha kusisitiza au kubainisha. Mfano: "Vijana, hasa, wamekuwa watumiaji wakubwa..." (Majibu mengine yanayokubalika: 'hata hivyo', 'kwa ujumla', 'ikiwemo', 'hivyo basi', 'miongoni mwa') ii. Vijana waliwafunza wenzao lugha mpya. / Wazazi waliwafunza vijana lugha mpya. / Mitandao iliwafunza vijana lugha mpya. iii. * Nomino ya kawaida: **Mitandao** mingi ya samaki hupotea baharini. * Nomino ya jamii: **Mitandao** ya kijamii imebadilisha maisha yetu. iv. 1. **'na' ya kwanza (hujifunza *na* kuiga):** Ni kiunganishi kinachounganisha vitenzi viwili (au vitenzi-vivumishi/vitendo). (Huonyesha kitendo kingine kinachoendelea). 2. **'na' ya pili (lugha mpya *na* tamaduni ngeni):** Ni kiunganishi kinachounganisha nomino mbili (au vivumishi viwili). (Huonyesha ujumuishi/pamoja na). v. **Japo** afanye juhudi kiasi gani, hatapita mtihani huu. / **Japo** mvua inanyesha, tutaenda shambani. **(d) Isimu Jamii (Alama 5)** **Dhana ya Sajili:** Sajili ni anuwai ya lugha inayotumiwa kulingana na muktadha maalum wa mawasiliano, kama vile mada, mazingira, wahusika, na lengo la mazungumzo. Inajumuisha uchaguzi wa maneno, muundo wa sentensi, na hata matamshi. **Mifano ya Sajili katika Mitandao ya Kijamii:** 1. **Sajili ya kirafiki/kifamilia (Informal/Colloquial):** Hutumiwa na vijana au marafiki wa karibu. Sifa zake ni pamoja na matumizi ya misimu (slang), vifupisho (k.m., "Uko aje?", "Niaje?", "LOL"), sentensi fupi, alama za hisia (emojis), na mchanganyiko wa ndimi (code-switching). Lengo ni kuwasiliana haraka na kirafiki. 2. **Sajili ya kibiashara/kitaaluma (Formal/Professional):** Hutumiwa kwa mawasiliano rasmi, k.m., kurasa za mashirika, matangazo ya kazi, au mijadala ya kitaaluma. Sifa zake ni matumizi ya lugha sanifu, msamiati rasmi, sentensi ndefu zenye muundo kamili, na kuepuka misimu au vifupisho. Lengo ni kutoa taarifa rasmi au kujenga taswira ya kitaalamu.
**(a) Ufahamu (Alama 15)**
i. Pointi mbili zozote kati ya hizi [1M kila moja]. (Jumla 2M)
ii. Kutaja mabadiliko ya lugha [1M]. Kufafanua aina za lugha zinazotumika (misimu, vifupisho, lugha za kigeni) [1M]. Kueleza hofu ya kudidimia kwa Kiswahili fasaha/lugha za kiasili [1M]. (Jumla 3M)
iii. Pointi tatu zozote sahihi [1M kila moja]. (Jumla 3M)
iv. Kueleza maana ya kauli [1M]. Mfano wa kwanza wa athari chanya (kukuza tamaduni/kushirikisha ngoma/hadithi/mapishi) [1.5M]. Mfano wa pili wa athari chanya (kuhifadhi na kusambaza urithi) [1.5M]. (Jumla 4M)
v. Kueleza kuwa lugha ni uti wa mgongo wa utamaduni [1.5M]. Kueleza kuwa ni muhimu kwa maisha endelevu ya jamii [1.5M]. (Jumla 3M)
**(b) Ufupisho (Alama 10)**
* Mada muhimu kutoka aya ya 2 (k.m., mabadiliko ya lugha, vijana, lugha isiyo rasmi/misimu/vifupisho/Sheng, hofu ya kudidimia Kiswahili) [3M, 1M kila hoja].
* Mada muhimu kutoka aya ya 3 (k.m., athari kwa utamaduni, kufifia kwa mila, kuiga tamaduni ngeni, matumizi chanya ya kukuza/kuhifadhi tamaduni za asili) [3M, 1M kila hoja].
* Mtiririko mzuri na ufasaha [2M].
* Kiswahili sanifu na sarufi sahihi [2M].
* Kuzingatia idadi ya maneno (kukatwa mark 1 kwa kila maneno 5 kupita au pungufu kwa kiasi kikubwa) [Adhabu ya Mwalimu, lakini lenga 0M-2M adhabu]. (Jumla 10M)
**(c) Matumizi ya Lugha (Alama 10)**
i. Kutaja vijazajengo sahihi vitatu [0.5M kila kimoja = 1.5M]. Kueleza maana yake kwa usahihi [0.5M kila kimoja = 1.5M]. (Jumla 3M)
ii. Kitenzi kubadilishwa kwa usahihi kuwa cha kutendesha [1M]. Sentensi yenye maana na sarufi sahihi [1M]. (Jumla 2M)
iii. Sentensi sahihi ya "mitandao" kama nomino ya kawaida [1M]. Sentensi sahihi ya "mitandao" kama nomino ya jamii [1M]. (Jumla 2M)
iv. Kutambua matumizi ya kwanza na kueleza [1M]. Kutambua matumizi ya pili na kueleza [1M]. (Jumla 2M)
v. Sentensi sahihi inayoonyesha masharti kwa kutumia 'japo' [1M]. (Jumla 1M)
**(d) Isimu Jamii (Alama 5)**
* Kueleza dhana ya sajili kwa usahihi [2M].
* Kutaja mfano wa sajili ya kwanza na kueleza sifa zake fupi [1.5M].
* Kutaja mfano wa sajili ya pili na kueleza sifa zake fupi [1.5M]. (Jumla 5M)
Sarufi na matumizi ya lugha
2. Swali la 1 (Sarufi na Matumizi ya Lugha) [alama 40] (a) Tambua na uainishe aina za maneno yaliyopigiwa mstari katika sentensi ifuatayo: [alama 5] "<u>Jua</u> <u>kali</u> <u>lilichomoza</u> <u>kwa</u> <u>ghafla</u> mashariki, likimpa kila mmoja matumaini mapya." (b) Kanusha sentensi zifuatazo: [alama 4] i) Wanafunzi wote wamefaulu mtihani. ii) Mwalimu huwafundisha vizuri kila siku. (c) Tunga upya sentensi ifuatayo ukitumia kiambishi `nge`: [alama 2] Wao waliimba nyimbo tamu. (d) Tunga sentensi mbili tofauti ukitumia nomino `mti` katika ngeli mbili tofauti, kisha ueleze tofauti ya maana katika matumizi hayo. [alama 4] (e) Andika sentensi ifuatayo kwa usemi wa taarifa: [alama 3] "Wanafunzi, jifunzeni kwa bidii ili mpate alama nzuri," mwalimu aliwaambia. (f) Bainisha shamirisho kipozi na shamirisho kitondo katika sentensi ifuatayo: [alama 4] Mama alimpikia mtoto ugali. (g) Akifisha sentensi ifuatayo ipasavyo: [alama 3] mbona hukunijulisha mapema kuhusu safari hiyo aliuliza (h) Eleza maana ya nahau zifuatazo kisha utunge sentensi moja kwa kila nahau kuonyesha matumizi yake: [alama 6] i) Kula chumvi nyingi ii) Kata kamba (i) Andika wingi wa sentensi ifuatayo: [alama 2] Kijiko hiki kilipotea jana jioni. (j) Tofautisha kati ya kishazi huru na kishazi tegemezi. Toa mfano mmoja kwa kila kishazi. [alama 4] (k) Andika maneno yafuatayo kwa usahihi wa kisarufi: [alama 3] i) Mkonyo ii) Mgangaguzi iii) Kijiji kikubwa zuri (40 marks)
Show answer
Answer: (a) Aina za maneno: * Jua - Nomino * kali - Kivumishi * lilichomoza - Kitenzi * kwa - Kihusishi * ghafla - Kielezi (b) Kukanusha: i) Wanafunzi wote hawakufaulu mtihani. ii) Mwalimu hafundishi vizuri kila siku. (c) Kiambishi `nge`: Wao wangeimba nyimbo tamu. (d) Nomino `mti` katika ngeli mbili: * (M-MI) Mti ulivunjika. (Hurejelea mmea wa kawaida au mdogo). * (U-I) Uti ulivunjika. (Hurejelea mti mrefu na mnene, nguzo au uti wa mgongo). * Tofauti ya maana: Mti (katika ngeli ya M-MI) hurejelea mmea wa kawaida au mti mdogo. Uti (katika ngeli ya U-I) hurejelea mti mkubwa sana, au nguzo, au hata uti wa mgongo (vertebral column). Tofauti ni ukubwa au matumizi maalum. (e) Usemi wa taarifa: Mwalimu aliwaambia wanafunzi wajifunze kwa bidii ili wapate alama nzuri. (f) Shamirisho kipozi na kitondo: * Shamirisho kipozi: ugali * Shamirisho kitondo: mtoto (g) Kuakifisha: "Mbona hukunijulisha mapema kuhusu safari hiyo?" aliuliza. (h) Maana na sentensi za nahau: i) Kula chumvi nyingi: * Maana: Kuishi maisha marefu/kuwa mzee sana/kuwa na uzoefu mwingi maishani. * Sentensi: Babu yangu amekula chumvi nyingi, ndiyo maana ana hekima tele. ii) Kata kamba: * Maana: Kukata tamaa/kusitisha jambo ghafla/kukosa msaada/kufa. * Sentensi: Baada ya mashambulizi mawili mfululizo, timu yetu ilikata kamba. (i) Wingi wa sentensi: Vijiko hivi vilipotea jana jioni. (j) Tofauti kati ya vishazi: * **Kishazi Huru:** Ni fungu la maneno lenye kiima na kiarifu na linaweza kusimama peke yake kama sentensi kamili. Linatoa maana kamili. * Mfano: Watoto wanacheza bustanini. * **Kishazi Tegemezi:** Ni fungu la maneno lenye kiima na kiarifu lakini haliwezi kusimama peke yake kama sentensi kamili; hutoa maana isiyokamilika na hutegemea kishazi huru ili kukamilisha maana. * Mfano: ...ingawa mvua inanyesha. / ...ambaye alikuja jana. (k) Maneno sahihi: i) Mkono ii) Mganga iii) Kijiji kikubwa kizuri
(a) Aina za maneno: [alama 5]
* Jua - Nomino (1 alama)
* kali - Kivumishi (1 alama)
* lilichomoza - Kitenzi (1 alama)
* kwa - Kihusishi (1 alama)
* ghafla - Kielezi (1 alama)
(b) Kukanusha: [alama 4]
i) Wanafunzi wote hawakufaulu mtihani. (2 alama: 1 alama kwa kiambishi sahihi cha kukanusha `ha-`, 1 alama kwa `kwa` ya wakati uliopita)
ii) Mwalimu hafundishi vizuri kila siku. (2 alama: 1 alama kwa kiambishi sahihi cha kukanusha `ha-`, 1 alama kwa kukosekana kwa kiambishi cha wakati `hu-` katika ukanushaji)
(c) Kiambishi `nge`: [alama 2]
Wao wangeimba nyimbo tamu. (2 alama: 1 alama kwa `wa-` ya wingi, 1 alama kwa `nge` ya masharti)
(d) Nomino `mti` katika ngeli mbili: [alama 4]
* Sentensi sahihi ya M-MI (Mfano: Mti ulivunjika.) (1 alama)
* Sentensi sahihi ya U-I (Mfano: Uti ulivunjika./ Uti huu ni mrefu.) (1 alama)
* Ufafanuzi sahihi wa tofauti ya maana (Mti wa M-MI ni mmea wa kawaida, Uti wa U-I ni mti mkubwa/nguzo/uti wa mgongo). (2 alama)
(e) Usemi wa taarifa: [alama 3]
Mwalimu aliwaambia wanafunzi wajifunze kwa bidii ili wapate alama nzuri.
* Mabadiliko sahihi ya 'jifunzeni' kuwa 'wajifunze' (1 alama)
* Mabadiliko sahihi ya 'mpate' kuwa 'wapate' (1 alama)
* Muundo sahihi wa sentensi ya taarifa bila makosa mengine. (1 alama)
(f) Shamirisho kipozi na kitondo: [alama 4]
* Shamirisho kipozi: ugali (1 alama)
* Shamirisho kitondo: mtoto (1 alama)
* Utambuzi sahihi wa zote mbili (2 alama)
(g) Kuakifisha: [alama 3]
"Mbona hukunijulisha mapema kuhusu safari hiyo?" aliuliza.
* Alama za kunukuu (" ") (1 alama)
* Herufi kubwa mwanzo wa sentensi (M) (1 alama)
* Alama ya kuuliza (?) (1 alama)
(h) Maana na sentensi za nahau: [alama 6]
i) Kula chumvi nyingi:
* Maana: Kuishi maisha marefu/kuwa mzee sana/kuwa na uzoefu mwingi. (1.5 alama)
* Sentensi: Inayoonyesha matumizi sahihi. (1.5 alama)
ii) Kata kamba:
* Maana: Kukata tamaa/kusitisha jambo ghafla/kukosa msaada/kufa. (1.5 alama)
* Sentensi: Inayoonyesha matumizi sahihi. (1.5 alama)
(i) Wingi wa sentensi: [alama 2]
Vijiko hivi vilipotea jana jioni.
* Vijiko (0.5 alama)
* hivi (0.5 alama)
* vilipotea (0.5 alama)
* Muundo sahihi wa sentensi (0.5 alama)
(j) Tofauti kati ya vishazi: [alama 4]
* **Kishazi Huru:** Ufafanuzi sahihi (fungu la maneno lenye kiima na kiarifu, linasimama peke yake, hutoa maana kamili). (1 alama)
* Mfano sahihi. (1 alama)
* **Kishazi Tegemezi:** Ufafanuzi sahihi (fungu la maneno lenye kiima na kiarifu, halisimami peke yake, hutoa maana isiyokamilika, hutegemea kishazi huru). (1 alama)
* Mfano sahihi. (1 alama)
(k) Maneno sahihi: [alama 3]
i) Mkono (1 alama)
ii) Mganga (1 alama)
iii) Kijiji kikubwa kizuri (1 alama)